شیوه رازی
شیوه رازی
دولتی که علویان آن را در نتیجه کوشش ها و رنج های فراوان بدست آورده بودند، کمی بعد از مرگ اطروش نصیب یک گیلانی موسوم به « مرد آویج بن زیاد » شد که از فرماندهان و لشگریان دیالمه بود. او توانست بخش های مرکزی و غربی ایران را به تصرف خود درآورده و اصفهان را به پایتختی برگزیند و بعلت حس وطن پرستی به تقلید از پادشاهان ساسانی برای خود تختگاهی درست کرد که همراه با تاجی مرصع برتخت زرین تکیه می داد. مرد آویج می گفت: « من شاهنشاهی ساسانی را برمی گردانم. » وی به حاکم اهواز دستور داد تا ایوان مدائن را تعمیر کند و بصورت روزگار انوشیروان درآورد. با روی کار آمدن « خاندان بویه » راه برای نافرمانی از دستورات بغداد و نیز استقلال ملی هموار شد بویژه چون آل بویه شیعی مذهب بودند، به خلفا احترامی نمی گذاشتند و طبعا" از اهمیت آنان می کاستند. بهر حال از هنگامی که نفوذ خلفای بغداد و اهمیت و اعتبار آنان در ایران کاسته می شود که این خود برابر است با روی کار آمدن خاندان شیعی مذهب « بویه »، تحولاتی در روش های معماری صدراسلام ایران ( شیوه خراسانی ) ایجاد می شود که تا حمله چنگیز مغول به ایران ادامه پیدا می کند. روش های معماری این مقطع تاریخ ایران که دربرگیرنده سلسله های غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان است تحت عنوان رازی نامیده می شود. از بین سلسله های فوق الذکر معماری سلجوقیان از ارزش و اعتبار و کیفیت کم نظیری برخوردار است و در واقع عمده بحث حاضر در شیوه رازی مربوط به معماری سلاجقه می باشد. در این دوره مدارس بسیاری تاسیس شد که در آن فقه و ادب و علوم دیگر را تدریس و ترویج می کردند. طغرل در نیشابور مدرسه ای ساخت و برخی از وزراء نیز به تاسیس دارالعلمی اقدام نمودند، از قبیل خواجه نظام الملک که مدارس نظامیه را در شهرهای بغداد، اصفهان، نیشابور، مرو، هرات و بلخ احداث کرد. بدنبال این اقدام خواجه نظام الملک، عده دیگری از وزراء نیز به تقلید از او شروع به تاسیس مدارسی کردند که از آن جمله می توان از مدارس تاجیه نام برد که به دستور « تاج الملک قمی » رقیب نظام الملک احداث شدند. بدستور خواجه نظام الملک در مسجد جامع اصفهان گنبدی ساختند که به گنبد نظام الملک معروف است. چندسال بعد، بدستور تاج الملک رقیب خواجه، گنبد دیگری در مقابل گنبد خواجه نظام الملک احداث نمودند که به گنبد تاج الملک معروف است. بهرحال درمورد مدارس باید بگوئیم که: همه مدارس موقوفاتی را داشتند و بر آن موقوفات متولی و ناظر گمارده بودند و شاگردان و دانشجویان معمولا" هر کدام حجره و اتاقی در مدرسه داشتند و شهریه به آن ها پرداخته می شد. همچنین در بعضی از مدارس علوم دینی، فرش و اثاثیه نیز به طلاب علوم دینی داده می شد و چنانچه بیمار می شدند مخارج پزشک و داروی مورد نیاز ایشان را از همان محل عواید اوقاف می پرداختند. مدارس اکثرا" کتابخانه و مخازن کتاب داشته اند که مورد استفاده طلاب قرار می گرفته است. بطور کلی در این دوره بویژه در عهد سلجوقیان بناهای مذهبی و عمومی بسیاری مثل مساجد و مدارس و آب انبارها و ... برپا شدند.
معماری در این دوره
همانگونه که در بحث قبل اشاره شد پرهیز از شکوه و جلال و عدم استفاده از تزئینات الحاقی در اوايل اسلام، از اصول معماری ایران محسوب می شد و این امر تا زمان ابومسلم تداوم داشت تا اینکه بدستور او در تمام نقاط ایران مساجد شبستانی بزرگ و زیبا بسازند. در این دوره مساجد کمابیش با اندود یا بدون آن تزئین می شدند و آن سادگی تحت تاثیر عناصر فرهنگ باستانی قرار می گرفتند. معماری بناها به دوره ماقبل اسلام سوق داده شدند. بخصوص تقلید از شکوه و عظمت معماری عهد ساسانی در شمال ایران بخوبی مشاهده می شود، زیرا به علت دور بودن خطه شمال از مرکز فرماندهی خلفا و نیز صعب العبور بودن راههای ارتباطی به شمال ایران، مسلمانان دیر به آنجا نفوذ کردند و به همین جهت معماری این سرزمین ها، بیشتر تحت نفوذ افرادی مثل مردآویج بن زیار و ... که رویای پادشاهی ساسانیان را درسر می پروراندند و همچنین آل بویه که شکوه ایرانی خود را حفظ کردند قرار گرفت. برای مثال می توان از کارهای « قابوس بن وشمگیر » و آرامگاهش که بنایی باعظمت و مرتفع می باشد نام برد. در واقع مقبره قابوس بن وشمگیر که در شهر قابوس قرار گرفته است یکی از اولین ساختمانهایی است که مرز بین شیوه خراسانی و رازی محسوب می شود. تابوت قابوس بن وشمگیر به سقف آویزان بوده است و این همان روش تدفین پادشاهان ساسانی است. این ساختمان در حدود 50 متر ارتفاع دارد و از آجر ساخته شده است. یکی از بارزترین ویژگی های شیوه رازی استفاده از آجر با بهترین کیفیت ممکن است. اکثریت قریب به اتفاق ساختمان های این دوره با آجر ساخته شده اند و این دوره بخصوص دوره سلجوقیان از این حیث بسیار معروف است. بنای عظیم آجری گنبد قابوس در اعداد بزرگترین بنا و معماری قرن چهارم هجری قمری است. ساختمان این آرامگاه بر روی تپه بلندی از خاک قرار گرفته و از دو قسمت تشکیل می شود: قسمت اول قاعده و بدنه ساختمان قسمت دوم شامل گنبد مخروطی شکل و آجری آن است. به گنبدهای مخروطی یا هرمی گنبد رک گفته می شود.
بدنه مدور خارجی گنبد قابوس دارای 10 ترک می باشد. این ترک ها جهت استحکام و ایستایی بیشتر بنا بکار رفته اند و در ضمن عاملی است جهت تزئین نمای ساختمان. مجموع ارتفاع این بنا 55 متر است که ارتفاع بدنه مدور آن 37 متر و ارتفاع گنبد مخروطی آن 18 متر است. یکی دیگر از ویژگی های معماری رازی این است که تزئینات پرکار و ظریف ساختمانی مثل « مقرنس » و « کاربندی هم از این دوره به بعد شروع می شود. همانطور که در مباحث قبل نیز گفته شد در شیوه خراسانی، پرهیز از تزئین ساختمان یکی از اصول معماری محسوب می شود ولی در دوره رازی بکار بردن تزئینات ساختمانی جهت باشکوه و عظمت جلوه دادن بناها یکی از اصول معماری محسوب می شود. بهرحال در سردر داخلی گنبدقابوس و در درون هلالی آن مقرنسی گچی به چشم می خورد که بنظر می رسد در مراحل نخستین پیشرفت این نوع تزئینات معماری و گچبری باشد. این مقرنس ساده و درعین حال زیبا از اولین نمونه های مقرنس سازی در بناهای اسلامی می باشد که بعدا" به تدریج تکامل یافته است.
بطور کلی همیشه خط یکی از عناصر تزئین ساختمان های بعد از اسلام ایران است و کمتر ساختمانی را می توان یافت که با « خط ثلث » یا « خط کوفی » یا « خط کوفی بنایی » تزئین نشده باشد.
خط کوفی
خط کوفی بنایی
خاندان آل بویه در شمال ایران از گنبد رک استفاده می کردند که شکل آن گذشته از وضعیت آب و هوای شمال ایران که از نظر بارندگی مناسب می بود، سبب عظمت بخشیدن به ساختمان نیز می گردید. در نتیجه با استفاده از فرم گنبدهای رک ( مخروطی – هرمی ) هم مساله بارندگی زیاد را حل کردند و هم باعث ایجاد عظمت و جلال در بناها شدند. چون بوئیان معتقد به تشیع بودند، بناهایی با گنبد رک جنبه مذهبی نیز پیدا کرده بودند، چنانکه به تقلید از آنان بناهایی با گنبد رک در جنوب ایران ( که اصلا" مسئله بارندگی مهم نیست ) نیز مشاهده می شود که شکل آن از نظر عملکرد مناسب با آب و هوای جنوب کشور نمی باشد و صرفا" تقلیدی است از بناهای شمال ایران. اما بهرحال نکته جالبی که در آن ها مشاهده می شود، تزئین آن ها بوسیله کاشی های آبی یا فیروزه ای رنگ می باشد که سبب می شود که رنگ فیروزه ای گنبد در زمینه خاکی رنگ جنوب کشور، تضاد چشم نواز و زیبایی پدید آورد که در شمال ایران هم به علت مناسب نبودن جنس خاک ( بخاطر شرایط اقلیمی و بارندگی زیاد از حد ) و هم به علت اینکه زمینه طبیعت در آن جا سبز است از تزئین گنبد بوسیله کاشی خبری نیست. برای توضیح بیشتر فرم گنبد رک به معرفی چند تا از بناهای شیوه رازی پرداخته می شود. یکی از بناهای این دوره برج رادکان است که در منطقه ای بنام « کردکوی » و در خراسان واقع است.
این ساختمان مثل سایر آثار دوره سلجوقی ( رازی ) آجری است و بر فراز آن گنبدی بشکل مخروط قرار گرفته است. برج رادکان شباهت زیادی به مقبره قابوس بن وشمگیر دارد ولی از نظر کیفیت آجرکاری و اندازه و عظمت به پای آن نمی رسد. این ساختمان در سال 407 هجری بنا شده و ساختمان آن تا سال 422 به طول انجامیده است. این ساختمان نیز مثل مقبره قابوس از تزئینات آجری در بدنه خارجی و گچی در نمای داخلی و زیر سقف برخوردار است. از میان بناهایی که در این دوره مورد استفاده قرار می گرفتند میتوان از : میل، رباط، ساباط و آب انبار نام برد. میل ها ساختمانهایی بوده اند که عملکرد اصلی آن ها راهنمایی مسافران و کاروان ها در مسیرهای مهم ارتباطی کشور بوده است. قدمت میل ها به قبل از اسلام و شیوه معماری پارتی باز می گردد. همانطور که در بحث پیشین عنوان شد اعراب به آن ها منار ( جای آتش و آتشگاه ) اطلاق کردند. همین میل ها بودند که در دوران بعد از اسلام در ساختمان مساجد بکار رفتند که در بحث قبلی مفصلا" توضیح داده شده است. یکی از میل هایی که در این دوره ساخته شده است میل رادکان است که در قوچان واقع است و بنای آن از آجر و ترک ترک و مدور است.
برفراز آن گنبدی بشکل هرم ( رک ) قرار دارد. ارتفاع این میل در حدود 25 متر است. بدنه خارجی این ساختمان با آجر تزئین شده است. ( تزئین با آجر از خصوصیات مهم معماری رازی است. ) این ساختمان متعلق به قرن ششم هجری قمری و از بناهای دوره سلجوقی بحساب می آید. بهرحال در هر کجا که ضرورت ایجاب می کرد در کنار این میل ها بناهایی از قبیل ساباط و رباط برای آسایش و استراحت مسافران می ساختند . ساباط به معنی استراحت گاه است ( سا = آسایش و باط = بنا، عمارت و آبادی ) و به کلیه استراحت گاههایی که در بیرون یا درون شهر ساخته می شدند اطلاق می گردد. این ساباط ها معمولا" دارای سه تا هفت دهانه سرپوشیده بوده اند که گاهی دهانه وسط آن ها به آب انبار تعلق می گرفته است. رباط به بنایی که در کنار جاده ها و بیرون از شهرها ساخته می شود اطلاق می گردد. رباط ها اکثرا" شامل آب انبار و اتاق های متعددی بودند که در پیرامون یک حیاط مرکزی قرار می گرفتند. در نقاط سردسیر بجای حیاط، گنبدخانه قرار داشت بهرحال میل و رباط و ساباط و آب انبار مجموعه بناهایی بودند که جهت هدایت و استراحت مسافران و کاروانیان احداث می شده اند.
برج لاجیم و برج رسکت از بناهای دوره رازی به شمار می آیند که هردو از آجر ساخته شده اند. اولی در قریه لاجیم سواد کوه و دومی در روستای رسکت از توابع شهرستان قايمشهر (شاهی سابق) قرار دارند.
برج لاجیم دارای گنبد مخروطی شکلی است که در نهایت سادگی و ظرافت ساخته شده است. این ساختمان در اعداد ابنیه دوران آل زیار ( 470 – 316 هجری قمری ) محسوب می شود. بر روی بدنه مدور این برج و بربالای آن دو کتیبه آجری به خط پهلوی و کوفی نصب شده است. شهرت این برج بیشتر بخاطر این دو کتیبه مهم است. بر بالای این دو کتیبه و در محل اتصال گنبد به بدنه برج تزئیناتی مشاهده می شود که از آجر است و به « قطاربندی » معروف است.
برج رسکت از ابنیه آغاز قرن پنجم است، این برج مدور آجری دارای گنبدی بشکل شلجمی می باشد. این برج نیز دارای دو ردیف « قطاربندی مقرنس » است. سبز شدن گیاهان برروی گنبدهای این دو ساختمان باعث صدمه دیدن این دو برج مهم دوره رازی شده است.از ابتدای این بحث تا اینجا کلیه ساختمان هایی که توضیح داده شد ( به غیر از برج رسکت ) دارای گنبد رک بوده اند و بیشتر این ساختمان ها در مناطق پرباران شمال کشور قرار دارند. بنابراین به این نتیجه می رسیم که گنبدهای اولیه بیشتر به شکل رک بوده اند از این به بعد بدون اینکه هدف نشان دادن گنبد رک باشد به معرفی ساختمان های دیگری از این دوره پرداخته می شود.
دو بنای مهم دوره سلجوقی گنبد سرخ مراغه و گنبد کبود مراغه می باشد که هر دوی این ساختمان ها متعلق به دوره سلجوقی است و از مهمترین بناهای این دوره محسوب می شوند.
گنبد سرخ قدیمی ترین بنای تاریخی شهر مراغه است که به سال 542 هجری قمری ساخته شده است. ساختمان برج آجری مربع ( مکعب ) آن دارای گنبد هرمی شکل رک بوده است که اکنون ویران شده است. نمای خارجی این ساختمان مرکب از « طاق نما » هایی است که از سنگ و آجر سرخ رنگ ساخته شده اند و بهمین جهت این ساختمان گنبدسرخ نام گرفته است. سردر گنبد به لحاظ تزئین با کاشیکاری آبی رنگ و آجرکاری و گچبری ظریف و کتیبه کوفی آجری، جذابیت خاصی به این بنا بخشیده است. از امتیازات مهم تزئینی این بنا اختلاط کاشی فیروزه ای و آبی در زمینه آجری و همچنین گچبری و نقوش هندسی آن است.
گنبد کبود برج هشت گوش آجری است که بر روی قاعده ای سنگی استوار شده است. در هر دو جبهه این بنا یک « طاق نما » آجری وجود دارد که توام با گره سازی آجری است. در زیر قوس هر طاق نما نیز « مقرنس » کاری دیده می شود. بطور کلی سه طبقه قطار دورگردنه و حاشیه کتیبه کوفی و گچبری های ظریف و طاق نماهای متناسب و نقوش هندسی فراوان و پرکار به این بنا زیبایی و جلوه خاصی بخشیده است. ساختمان این بنا را به سال 512 هجری قمری متعلق می دانند. ( اواخر دوره سلجوقیان ) مشهور است که این ساختمان مقبره مادر هلاکو می باشد و به همین دلیل به مقبره مادر هلاکو نیز معروف است. البته این انتساب هنوز تائید نشده است.
طاق نما
به فرورفتگی هایی که بشکل قوس و بر روی دیوارهای یک بنا احداث می شود « طاق نما » می گویند. مهمترین دلیل ایجاد طاق نما این است که دیوار را از سادگی خارج می کند و باعث تزئین آن می گردد. مطلب دیگر این است که وجود طاق نما ها باعث ایجاد هماهنگی و وحدت در نما و پرسپکتیوهای مختلف می گردد. توجه داشته باشید که بکار بردن قوس در تمام بخش های ساختمان دیده می شود ( سقف ها به شکل قوس است که البته خود، حالات مختلفی دارد، گنبدها از درون قوس های مختلف بوجود می آیند البته به غیر از گنبدهای رک هرمی شکل و مخروطی شکل. سردرها بشکل قوس اند و ... ) حال اگر دیوارهای خارجی و داخلی یک ساختمان نیز شکل این قوس ها را بخود بگیرند بدیهی است که ساختمان از نمای یکدست و هماهنگی برخوردار خواهد شد. وجود طاق نما باعث تشکیل سایه و روشن بروی دیوارهای عمودی بنا می گردد که این خود عاملی است جهت ایجاد تنوع بصری بیشتر. همچنین وجود طاق نماها باعث کمتر مصرف شدن مصالح ساختمانی نیز می گردد و حتی بر قدرت و استحکام دیوارها نیز می افزاید. ( بخصوص در مقابل نیروی فشار عمودی ) علاوه براینکه صرفا وجود خود طاق نما عاملی است جهت تزئین و عدم یکنواختی نمای ساختمان، بهرحال طاق نما یکی از مهمترین عوامل تزئیناتی در معماری اسلامی ایران است.
همانطور که قبلا" نیز اشاره شد اکثریت قریب به اتفاق بناهای دوره رازی آجری هستند و تعداد بناهای غیرآجری این دوره از تعداد انگشتان دست تجاوز نمی کند. از میان بناهای غیرآجری این دوره دو تا از مهم ترینشان عبارتند از: « گنبد جبلیه » در کرمان و « گنبد عالی یا علی » در ابرقو که هر دوی این بناها با سنگ ساخته شده اند.
گنبد جبلیه ساختمانی است بشکل هشت ضلعی ( با پلان هشت ضلعی ) که در کرمان واقع است و از معروفترین ابنیه تاریخی کرمان بشمار می آید. با توجه به گنبد جبلیه اهمیت طاق نما در تزئین ساختمان بیشتر درک می گردد. در این بنا طاق نماهای گوناگونی دیده می شوند که اندازه هر کدام با دیگری متفاوت است و همچنین از لحاظ عمق و گودی نیز این طاق نماها یکی نیستند و به همین دلیل ساختمان از تنوع بیشتری برخوردار است. مطلب جالب دیگر تبدیل پلان هشت ضلعی به شانزده ضلعی جهت استقرار گنبد بر روی آن است که این عمل در دو مرحله انجام شده است.
گنبد عالی از قدیمی ترین ابنیه تاریخی شهرستان ابرقو می باشد.
این ساختمان بر روی پلان هشت ضلعی بنا شده است و کتیبه ای بخط کوفی در سردر این گنبد دیده می شود. بنای گنبد سنگی عالی با مقرنس های بسیار زیبای سنگی که دورتادور این بنا را فراگرفته است ( در چنین حالتی به مقرنس، قطاربندی مقرنس می گویند ) تزئین شده است. در زیر قطاربندی مقرنس کتیبه ای بخط کوفی وجود دارد که برگرد این ساختمان قرار داردو این ساختمان از نمونه های بسیار نادر است که فاقد « طاق نما » می باشد ولی بقدری در ساختمان آن دقت و ظرافت بکار رفته است که شاید نبودن طاق نما را جبران نماید. به هر حال گنبد عالی در زمره آثار و مقابر مهم تاریخی ایران در عهد سلجوقیان قرار دارد.
همانطور که گفته شد مساجد ایران تا قبل از قرن ششم ( اواخر آن ) تک مناره ای بودند و از آن به بعد القاء شکوه و عظمت بیشتر غالبا" از دو مناره برای ساخت مساجد استفاده می کردند. مناره و مسجد برسیان که در 42 کیلومتری مشرق اصفهان قرار دارد مشاهده می شود.
مطلب جالب در مورد مناره ها این است که وزن آن ها مستقیما" بروی زمین منتقل می شود که این مسئله را بخوبی در شکل می بینیم. مسجد برسیان از نمونه های مساجد تک مناره ای است که از سادگی و درعین حال از زیبایی و تناسب خاصی برخوردار است. این ساختمان در سال 491هجری ساخته شده است و از بناهای دوره سلجوقیان است.
همانطور که قبلا" بحث شد دوره سلجوقی از نظر کاربرد آجر در ساختمان نسبت به سایر ادوار تاریخی و معماری ایران برتر است و چون این مطلب بسیار مهم می باشد در این جا به معرفی ساختمان هایی که هنر و صنعت آجرکاری در آن ها به حد کمال رسیده است پرداخته می شود. مناره ساربان و سین هر دو آجری و متعلق به دوره سلجوقیان میباشند.
مناره ساربان حدود 48 متر ارتفاع دارد و از لحاظ تزئینات کاشیکاری و آجرکاری بی نهایت جالب می باشد.این مناره دارای 35 عدد پله است و با دو رشته قطاربندی مقرنس در بالای آن تزئین شده است. تاریخ احداث این بنا در سال 550 هجری است. مناره سین نیز که در سال 526 هجری ساخته شده است از نظر تزئینات آجری آن بسیار جالب توجه است.
نقوش آجری بدنه این مناره از ظرافت، زیبایی و انسجام خاصی برخورداراند. هردوی این مناره ها در اصفهان و در روستاهایی بنام ساربان و سین قرار دارند.
مقبره و مناره ایاز در 37 کیلومتری مشهد و در ناحیه سنگ بست واقع شده است این بنا را مقبره ارسلان جاذب حکمران طوس که معاصر سلطان محمود غزنوی بوده است می دانند.
این مناره دارای کتیبه ای بخط کوفی است که با آجر ساخته شده است. در قسمت بالا و حاشیه کتیبه کوفی آن تزئینات دوره غزنویان باقی مانده است. اهمیت این بنا بیشتر از این جهت است که تنها اثر معماری غزنویان است که در داخل خاک ایران قرار دارد. این مناره و گنبد نزدیک به آن جزء بنای رباط عظیمی بوده است که بوسیله ارسلان جاذب در فاصله سالهای 421- 389 هجری قمری ساخته شده است.
بطور کلی این مناره ها که در واقع همان میل ها می باشند، بهترین نمونه جهت بررسی تزئینات آجری دوره سلجوقی بشمار می آیند. این ساختمان ها گاهی اوقات به خاطر عبور شخص بزرگی از آن حوالی نام « قدمگاه » بخود می گرفته اند، مثل آرامگاه ارسلان جاذب که به مناره ایاز نیز معروف است.
بدلیل اهمیت فوق العا ده ای که تزئینات آجری دارند توضیحاتی در این مورد داده می شود. گاهی در فاصله بین آجرها کلمه الله را می نوشتند. ( کلمه الله خود بصورت آجری با نقسپش برجسته ساخته می شده است ) و نیز گاهی تکه ای کاشی در فواصل بین آجرها جای می داده اند.
یکی دیگر از خصوصیات معماری شیوه رازی این است که بناها را با مصالح مرغوب و مناسب احداث می کرده اند. خشت های پخته به ابعاد گوناگون مورد استفاده قرار می گرفت و بکمک « کاربندی » و مقرنس بناها را می آراستند. کاربندی یک نوع تزئین خاص و پیچیده هندسی است که از تقاطع قوس های مختلف جناغی و در ابعاد مختلف بوجود می آید. کاربندی یکی از مشکل ترین و در عین حال زیباترین تزئینات معماری اسلامی است که از دوره سلجوقیه به بعد به تدریج رو به تکامل گذاشت تا اینکه در دوره صفویه به اوج خود رسید. مقرنس نیز یکی از مشکل ترین تزئینات معماری اسلامی است که بصورت عناصری که از سقف ها و نیم گنبدها آویزان شده اند، باعث تزئین بنا می شوند. معمولا" زیر سردر ورودی ساختمان های مهم این نوع تزئین بچشم می خورد. همچنین برای تزئین بنا به پیروی از عهد ساسانیان از گچبری استفاده می کرده اند. از اواسط قرن ششم قطعات بزرگ کاشی با لعاب لاجوردی را مورد استفاده قرار می دادند و از قرن ششم به بعد « گره » سازی در ساختمان های آجری بکار می رود.
گره سازی
گره به نقش هایی اطلاق می شود که اجزایش هندسی و خطی باشند و در آن ها از فرم های منحنی استفاده نشود. گره سازی در ساختمان بیشتر با آجر در نمای خارجی ساختمان، چوب در درب ها و پنجره ها، کاشی در تزئینات خطی و هندسی از کاشی صورت می گرفته است. همانطور که در معماری شیوه پارسی ملاحظه می شود در ساختمان های هخامنشی برای تزئین بنا از نقوش برجسته سنگی که افراد مختلف را در حالات مختلف نشان می داده است و یا حیوانات گوناگون ( ویا ترکیب بدن انسان و حیوانات و ... ) را نشان میداده، استفاده شده است. در شیوه پارتی نیز یکی از مهمترین عوامل تزئیناتی ساختمان ها بکار بردن نقش صورت و یا حیوان و یا بهرحال ترکیبی از این دو بوده است. ولی بعد از اسلام، هنرمندان و معماران مسلمان حق نداشتند نقش صورت یا بدن انسان و حیوان را تقلید نمایند. به همین دلیل در هیچ کدام از ابنیه اسلامی ایران نقش صورت یا بدن انسان و حیوان مشاهده نمی شود مگر در دوره صفویه که از نقاشی به عنوان عاملی جهت زینت بخشیدن به ساختمان ها استفاده می شده است. بنابراین چون معمار و هنرمند مسلمان و ایرانی نیاز به تزئین ساختمان های مختلف را حس می کرد و بدلیل مجاز نبودن کاربرد نقش موجودات زنده مجبور شد که به نقوش گیاهی و هندسی روی بیاورد و بقدری در این زمینه پیشرفت کرد تا اینکه نقوش هندسی اسلامی یکی از زیباترین و ظریف ترین نمونه های تزئینی در معماری بعد از اسلام در تمام جهان به حساب می آید. این نقوش که بصورت گره های مختلف آجری و چوبی و از جنس کاشی و ... در ساختمان ها دیده می شود نشانه درک عمیق هنرمند اسلامی از مبحث هندسه و هم چنین درک والای او از مسئله زیبایی شناسی است. یکی دیگر از خصوصیات هنرهای اسلامی ظرافت بیش از حد و ریزه کاری های آن ها است که باعث تفکیک و تمیز این نقوش از سایر نقش ها می باشد. علاوه بر نقوش هندسی، نقوش گیاهی و ... نیز که به صورت کاشی کاری بخصوص کاشی کاری معرق در بناها ظاهر می شوند، تعجب هربیننده ای را برمی انگیزد.
در گره سازی با آجر، بعضی از قطعات آجر با زوایای غیر قائمه و بصورت متوازی الاضلاع و مثلث و ... بکار می روند. روشهای مختلفی برای بکار بردن آجر در نمای ساختمان ها وجود داشته است که عبارتند از: گل انداز، نره پیش بر، رگ چین، معرق، معقلی، زیر رنگی و ... که در اینجا مجالی برای توضیح آن ها نمی باشد و به ذکر چند نکته کوتاه اکتفا می شود.
در معرق که بیشتر با کاشی انجام می شود نه با آجر نقش مورد نظر دارای منحنی های زیاد و رنگ های گوناگون است. در معرق کاری نمای ساختمان از قطعات کوچک کاشی تشکیل شده است که از همجواری آن ها نقش عمده و بزرگ نما بوجود می آید. نقوش بکار رفته در نمونه های معرق بیشتر نقوش گیاهی، گل برگ و ساقه گیاهان مختلف، بخصوص مو و نخل بوده است که البته نقش ساده درخت انگور یا مو بدلیل انحنای زیبای آن بیشتر مورد توجه معرق کاران بوده است. کاشی کاری معرق یکی از زیباترین انواع تزئینات معماری اسلامی ایران است که هم بدلیل زیبایی نقوش بکار رفته و هم بدلیل ظرافت و ریزه کاری بیش از اندازه درخور اهمیت و توجه است.در شیوه رازی مراحل اولیه و نخستین انواع و اقسام طرح ها و نقش های تزئینی مثل مقرنس ، معرق، کاربندی و ... مشاهده می شود و این روش های تزئینی بعدها بخصوص در دوره صفویه به بالاترین درجه تکامل خود می رسند. البته در دوره رازی نقوش تزئینی آجری به اندازه کافی از کیفیت مرغوب و بی نظیری برخوردار می باشند. در کاشی کاری سقف معمولا" از نقوشی استفاده می شود که یک حالت مرکزیت به سقف بدهند. دوایر متحدالمرکز، که بتدریج هر قدر از مرکز سقف دور می گردند، هم دایره ها بزرگتر می شوند و هم نقوش و شباهت کاملی بین نقش کاشی کاری معرق با نقوش قالی و قالیچه ایرانی وجود دارد.
جنس تزئینات در دوره رازی بیشتر از آجر و یا گچ ( گچ و خاک ) می باشد. در دوره ها و شیوه های بعدی معماری اسليمی ایران ( آذری و اصفهانی ) علاوه بر آجر و گچ این نقوش را بکمک کاشی نیز تهیه می کرده اند. عناصر تزئینی معمولا" در کادریکه مربع است می گنجند و به همین دلیل به راحتی قابل تکثیر و ایجاد بافت می باشند. بنابراین می توان این ها را مدل های تزئیناتی اسلامی نیز نامید.
